Z Małopolska w II Wojnie Światowej

ARCISZEWSKI Tomasz.  
Urodzony 4 listopada 1877 r. w Sierzchowach w pow. Rawa Mazowiecka. Syn Mikołaja. Ukończył szkołę ludową w Lubani. Był uczniem szkoły rzemieślniczej w Radomiu. Osierocony przez ojca jako dziesięcioletni chłopiec był zmuszony podjąć pracę zarobkową. Pracował jako stolarz, potem ślusarz. W 1896 r. wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1898 r. był współorganizatorem pierwszej w Zagłębiu Dąbrowskim manifestacji pierwszomajowej. W 1898 r., zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Berlina, a następnie do Londynu. W 1900 r wrócił do Polski. Został wybrany na stanowisko sekretarza Komitetu Okręgowego Polskiej Partii Socjalistycznej w Zagłębiu Dąbrowskim. W latach 1901-1903 był więziony przez władze carskie. Po zwolnieniu z więzienia nadal prowadził działalność socjalistyczną w Zagłębiu i na terenie Łodzi. W 1905 r. był współorganizatorem Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej w Warszawie. Brał udział w rewolucji 1905 r.. W 1906 r. należał do ścisłego kierownictwa Polskiej Partii Socjalistycznej - Frakcji Rewolucyjnej. W latach 1905-1906 wykładał w tajnej szkole bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej w Krakowie. Był głównym organizatorem akcji pod Bezdanami i 26 stycznia 1908 r. dowodził jedną z grup bojowych w czasie tej akcji. W 1908 r. działał w Związku Walki Czynnej we Lwowie. Od 1911 r. organizował partię socjalistyczną w Krakowie i na terenie Galicji. W latach 1911-1914 należał do Polskiej Partii Socjalistycznej - Opozycji. W latach 1914-1919 był członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego. W 1914 r. wstąpił do Legionów Polskich i 6 sierpnia 1914 r., razem z I Kompanią Kadrową, przekroczył granicę Królestwa. W Kieleckiem tworzył Komisariaty Wojskowe, które miały być organami Rządu Narodowego. W stopniu podporucznika organizował lotne oddziały Legionów działające na tyłach wojsk rosyjskich. Został odwołany z frontu do działalności politycznej. Kierował Związkiem Metalowców. W 1916 r. został wybrany radnym miasta Warszawy. Wydawał gazetę „Jedność Robotnicza”. W 1918 r. organizował Pogotowie Bojowe Polskiej Partii Socjalistycznej. W listopadzie 1918 r. był ministrem pracy i opieki społecznej w lubelskim rządzie Ignacego Daszyńskiego. W rządzie Jędrzeja Moraczewskiego był w latach 1918-1919 ministrem poczt i telegrafów. W 1920 r. organizował 1. Robotniczy Pułk Obrony Warszawy. W latach 1919-1935 był posłem na Sejm. Wstąpił do Związku Polskich Posłów Socjalistycznych. Od 1918 r. był członkiem Rady Naczelnej Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1928 r. przeszedł do opozycji wobec rządów Józefa Piłsudskiego. W 1930 r. był jednym z organizatorów kongresu Centrolewu. W latach 1931-1939 był przewodniczącym Centralnego Komitetu Wykonawczego Polskiej Partii Socjalistycznej. Zawsze sprzeciwiał się współpracy socjalistów z komunistami. Na XXIII Kongresie Polskiej Partii Socjalistycznej w 1934 r. występował jako przeciwnik współpracy i zawarcia porozumienia z Polską Partią Komunistyczną w sprawie jednolitego frontu klasy robotniczej. 19 listopada 1939 r. wszedł w skład Centralnego Kierownictwa Ruchu Mas Pracujących Miast i Wsi „Wolność-Równość-Niepodległość”. Został jego przewodniczącym. Używał pseudonimów „Antoni”, „Ludwik”, „Marcin”, „Paweł”, „Siłacz”, „Stanisław” i „Tom”. Od jesieni 1939 do 1944 stał na czele konspiracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej Wolność Równość Niepodległość. Jako przedstawiciel Polskiej Partii Socjalistycznej Wolność Równość Niepodległość od 9 stycznia 1944 r. był członkiem konspiracyjnej Rady Jedności Narodowej. W 1944 r. RJN desygnowała go na następcę prezydenta. W lipcu 1944 r. zakwaterowano go u dyrektora Szkoły Ogrodniczej Stanisława Szymańskiego w Tarnowie. W nocy 25 na 26 lipca 1944 r. został tzw. III Mostem przerzucony, z lądowiska „Motyl” pod Tarnowem, drogą lotniczą do Londynu. Od listopada 1944 do czerwca 1945 r. był premierem Rządu Polskiego na uchodźstwie. Pierwsze posiedzenie rządu pod jego przewodnictwem odbyło się 1 grudnia 1944 r. Utworzony przez niego rząd spotkał się z nieprzychylnym przyjęciem aliantów i niektórych politycznych środowisk emigracyjnych. On sam był przeciwnikiem ugodowego stanowiska Stanisława Mikołajczyka i jego zwolenników wobec Sowietów i komunistów polskich reprezentowanych przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Swoje stanowisko wyraził w expose z 13 grudnia 1944 r., w którym między innymi stwierdzał, że naczelnym celem rządu jest zachowanie i przekazanie narodowi niepodległego państwa polskiego i że rząd jest jedynym legalnym reprezentantem Rzeczypospolitej Polskiej wobec Narodów Zjednoczonych i wobec państw neutralnych. W związku z aresztowaniem, a następnie procesem w Moskwie, 16 przywódców podziemia stanął na czele komitetu akcji obrony uwięzionych przywódców Polski Podziemnej. W czerwcu 1947 r., po śmierci prezydenta Władysława Raczkiewicza, gdy okazało się, że nie został mianowany przez zmarłego prezydentem, doszło na emigracji na tym tle do rozłamu i poważnego kryzysu. W dniach 15-17 czerwca 1947 r. zgłosił dymisję rządu, którą prezydent August Zaleski przyjął. W czerwcu 1947 r. powołał na emigracji „Koncentrację Demokratyczną”. Wspólnie z generałem Władysławem Andersem i ambasadorem Edwardem Raczyńskim stanął na czele Rady Trzech, która miała zastąpić urząd Prezydenta Rzeczypospolitej.       
Zmarł 20 listopada 1955 r. w Londynie. Został pochowany na cmentarzu Brompton.     
Duraczyński Eugeniusz, Rząd Polski na Uchodźstwie 1939-1945, Warszawa 1993, s. 319, 386, 417, 420, 421, 422; Encyklopedia II wojny światowej, Warszawa 1975, s. 10; Kunert Andrzej Krzysztof, Ilustrowany przewodnik po Polsce Podziemnej 1939-1945, Warszawa 1996, s. 443; Lenkiewicz Antoni, Tydzień w historii Polski. 1947 r., „Tygodnik Solidarność” 1997 nr 22, s. 13; Solak Zbigniew, Arciszewski Tomasz, [w:] Słownik Historii Polski 1939-1948, Kraków 1994, s. 27-30; Stypułkowski Zbigniew, Zaproszenie do Moskwy, Warszawa 1991, s. 450, 458, 460; Szkolny Słownik Biograficzny, red. Feliks Kiryk, Andrzej Jureczko, Kraków 1996, s. 27; Wielka Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1962, t. 1, s. 358; Woźniczka Zygmunt, Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” 1945-1952, Warszawa 1992, s. 14; Rostworowski Stanisław Jan, Słownik biograficzny ważniejszych postaci, s. 3-4. Terlecki Olgierd, Barwne życie szarej eminencji, „Kierunki” 1976 nr 9 s. 9; Tucholski Jędrzej, Cichociemni, Warszawa 1989, s. 173; Wojewódzki Michał, Akcja V-1, V-2, Warszawa 1984, s. s. 336, 382; Zagórski Andrzej, Krakowski Okręg Armii Krajowej w dokumentach. Dział łączności konspiracyjnej zewnętrznej, Kraków 1998;